Infrastruktura rynku kapitałowego

Choć większość inwestorów bardzo dobrze wie na czym polega proces inwestowania w papiery wartościowe, czym powinniśmy kierować się przy zakupie tych instrumentów itd. to nie każdy zastanawiał się jak wygląda rynek kapitałowy "od środka" ... Celem niniejszego artykułu jest opisanie podstawowych instytucji infrastruktury rynku kapitałowego, scharakteryzowanie ich podstawowych zadań i zobrazowanie czytelnikom co dokładnie dzieje się z naszym zleceniem, które składamy w domach maklerskich ...

Za infrastrukturę rynku kapitałowego uznaje się zbiór instytucji, które biorą udział w organizowaniu obrotu instrumentami finansowymi na rynku kapitałowym. W niniejszym artykule opisane zostaną najważniejsze instytucje infrastruktury rynku kapitałowego, w tym:

a) Giełda Papierów Wartościowych

b) Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych

c) Izba rozliczeniowa

d) Domy maklerskie

e) Komisja Nadzoru Finansowego

Giełda Papierów Wartościowych

Giełda Papierów Wartościowych jest najbardziej rozpoznawalną instytucją infrastruktury rynku kapitałowego, odpowiedzialną za skupianie całego obrotu giełdowego w jednym miejscu i kojarzeniu zleceń kupna i sprzedaży. To właśnie dzięki giełdzie, inwestorzy nie muszą szukać chętnych na zakup/sprzedaż papierów wartościowych we własnym zakresie - wystarczy złożyć zlecenie w biurze maklerskim a znalezieniem drugiej strony transakcji zajmie się giełdowa platforma obrotu. Z tego właśnie powodu obrót instrumentów finansowych na giełdzie nazywa się obrotem zorganizowanym, a także obrotem regulowanym, gdyż GPW  zapewniająca obrót giełdowy, z mocy prawa jest zobowiązana do robienia tego zgodnie z zasadami obowiązującymi we wszystkich państwach UE. 

 

Podsumowując, jako główne funkcje GPW możemy uznać:

- skupianie popytu i podaży na instrumenty finansowe.

- ustalanie kursu giełdowego poszczególnych instrumentów.

- zapewnianie sprawnego przebiegu transakcji giełdowych

- dbanie o dostępność i przejrzystość obrotu

- formułowanie indeksów giełdowych

 

Warto dodać, że poza głównym parkietem, GPW prowadzi także rynek NewConnect, skupiający obrót akcjami mniejszych spółek, które nie spełniają odpowiednich wymogów kapitałowych by być notowanymi na głównym parkiecie (wymagane 60 mln PLN kapitału własnego), rynek Catalyst - poświęcony obligacjom korporacyjnym i rynek Treasury BondSpot Poland, do obrotu obligacjami skarbu państwa. Z wyżej nadmienionych, rynek NewConnect oraz Catalyst stanowią tzw. alternatywny system obrotu.

 

Giełda Papierów Wartościowych w Warszawie jest największą giełdą w całym regionie Europy  Środkowo- Wschodnim i umożliwia obrót m.in. takimi instrumentami finansowymi jak:

- Akcje

- Prawa poboru

- Prawa do akcji

- Obligacje

- Produkty strukturyzowane

- ETF-y

- Warranty

- Certyfikaty inwestycyjne

- Kontrakty terminowe

- opcje

Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych

Wszystkie papiery wartościowe dopuszczone do obrotu na rynku regulowanym muszą być zarejestrowane w Krajowym Depozycie Papierów Wartościowych. KDPW jest niekiedy nazywany "głównym księgowym na rynku kapitałowym", z tego względu, że odpowiada za rozrachunek papierów wartościowych. Rozrachunkiem nazywa się transfer papierów wartościowych pomiędzy dwoma kontami uczestników prowadzonych w KDPW. Ważnym pojęciem z punktu widzenia przechowywania papierów wartościowych na kontach jest ich dematerializacja, czyli brak fizycznej postaci papierów wartościowych, które występują jedynie jako zapis na kontach. Z tego też względu handel papierami wartościowymi na rynku kapitałowym jest względnie prosty. Chcąc sprzedać akcje nie musimy wysyłać ich nabywcy paczki z kartkami papieru będącymi akcjami, a jedynie wysłać zlecenie "przeksięgowania" instrumentów finansowych w ten sposób, aby zmniejszyć liczbę papierów wartościowych na naszym rachunku i obciążyć nimi rachunek nabywcy.

Do głównych zadań KDPW, możemy zaliczyć:

1) Prowadzenie kont depozytowych dla uczestników, na których w formie elektronicznego zapisu, rejestrowane są papiery wartościowe

2) Rejestrowanie oraz przechowywanie instrumentów finansowych podlegających dematerializacji na kontach depozytowych uczestników

3) Rozrachunek transakcji zawieranych na rynkach regulowanych: GPW oraz BondSpot, a także transakcji zawieranych poza rynkiem regulowanym (innymi słowy obciążanie konta jednego podmiotu, zmniejszając przy tym stan konta papierów wartościowych innego podmiotu).

4) Nadzorowanie zgodności wielkości emisji papierów wartościowych znajdujących się w obrocie

5) Realizacja zobowiązań emitentów wobec właścicieli papierów wartościowych (np. wypłata dywidendy, scalanie akcji)

6) Przydzielanie kodów ISIN i LEI polskim emisjom instrumentów finansowych (KDPW jest krajowym organem odpowiedzialnym za ich nadawanie)

rozliczenie, rozrachunek, papierów wartościowych, clearing, settlement

Izba rozliczeniowa

W Polsce, funkcję izby rozliczeniowej pełni spółka KDPW_CCP, która 1 lipca 2011 roku została wydzielona ze struktur spółki KDPW. Warto zaznaczyć, iż 8 kwietnia 2014 r. KDPW_CCP uzyskał autoryzację, która potwierdza, iż polska izba rozliczeniowa spełnia wszystkie wymagania stawiane dla tego typu instytucji przez unijne rozporządzenie EMIR.

Do najważniejszych zadań KDPW_CCP należy:

1) Rozliczanie transakcji zawieranych na rynku regulowanym (np. GPW), w alternatywnym systemie obrotu (np. NewConnect) i rynku OTC

2) Prowadzenie systemu gwarantowania rozliczeń

3) Zarządzanie zabezpieczeniami

Jedną ze szczególnych funkcji oferowanych przez KDPW_CCP jest tzw. nowacja, która sprawia, że na rynku regulowanym KDPW_CCP staje się kupującym dla każdego inwestora sprzedającego papiery wartościowe i sprzedającym dla wszystkich inwestorów chcących nabyć p.w.. Z tego względu każda transakcja na rynku w pewien sposób "przechodzi" przez izbę rozliczeniową, co gwarantuje jej realizację nawet, w przypadku niespodziewanego bankructwa naszego kontrpartnera (ograniczenie ryzyka kontrpartnera). Inną ważną funkcją oferowaną przez KDPW_CCP jest netting na papierach wartościowych, który obejmuje kompensację zobowiązań i należności danego podmiotu wyrażonych w papierach wartościowych. Przykładowo jeśli podmiot A jest winny podmiotowi B 100 akcji PKO BP S.A., a podmiot B jest winny podmiotowi A 20 akcji PKO BP S.A., to po wynetowaniu tych pozycji okaże się, że do uregulowania wszystkich należności wystarczy jedna transakcja, w której to podmiot A będzie musiał przekazać podmiotowi B 80 akcji PKO BP S.A. (100 - 20). Krajowa Izba rozliczeniowa w znaczny sposób upraszcza również strukturę rynku OTC (pozagiełdowego), przez możliwość zamiany transakcji bilateralnych na transakcje z wykorzystaniem CCP, które wynetuje wszystkie zobowiązania i należności pomiędzy bankami, zmniejszając liczbę wymaganych transakcji rozrachunkowych na rynku. Rozwiązanie te nabrało szczególnego znaczenia po kryzysie finansowym w latach 2008-2011.

 

 

CCP na rynku OTC, KDPW_CCP, CCP, transakcje bilateralne, rozliczanie, netting

Aby zobrazować jak ważną rolę pełnią izby rozliczeniowe w sytuacji kryzysu finansowego załóżmy, że na rynku funkcjonują 2 banki, które mają pewne zobowiązania i należności względem siebie.

W powyższym przykładzie bank A jest dłużny 250 akcji KGHM bankowi B, natomiast bank B jest dłużny 150 akcji KGHM. Załóżmy teraz, że bank B zgłosił upadłość ... w tej sytuacji bank A w dalszym ciągu będzie dłużnikiem banku B na 250 akcji KGHM, przy czym prawdopodobnie nie odzyska on 150 akcji KGHM, który bank B był mu dłużny, gdyż akcje te zostaną włączone do masy upadłościowej podmiotu B.

W przypadku, gdy pomiędzy dwoma podmiotami wchodzi CCP, a bank B zgłosi upadłość, to przez funkcje nowacji oraz nettingu papierów wartościowych, bank A będzie winny bankowi B jedynie 100 akcji KGHM (250 - 150), przez co ewentualne bankructwo banku B pozwoli uniknąć dużej straty bankowi A - to z kolei zapobiegnie powstawaniu efektu domina na rynku.

Domy maklerskie

Domy maklerskie są formą firm inwestycyjnych, które prowadzą działalność maklerską za pośrednictwem licencjonowanych maklerów papierów wartościowych oraz doradców inwestycyjnych. Do głównych obszarów działalności maklerskiej, opisanych szczegółowo przez Komisję Nadzoru Finansowego, zaliczyć możemy:

1) Przyjmowanie i przekazywanie zleceń nabycia lub zbycia instrumentów finansowych.

2) Wykonywanie zleceń, na rachunek dającego zlecenie.

3) Nabywanie lub zbywanie instrumentów finansowych na własny rachunek.

4) Zarządzanie portfelami papierów wartościowych.

5) Doradztw inwestycyjne

6) Oferowanie instrumentów finansowych

7) Świadczenie usług subemisji inwestycyjnych i usługowych

8) Organizowanie alternatywnego systemu obrotu (w chwili pisania niniejszego artykułu żadnej dom maklerski nie pełnił tej funkcji)

 

Domy maklerskie są formą pośrednika w procesie przekazywaniu zleceń maklerskich od inwestora do Giełdy Papierów Wartościowych. Wszyscy inwestorzy indywidualni chcący zawrzeć transakcję na rynku regulowanym są zmuszeni do przekazania zlecenia w swoim domu maklerskim, ten natomiast przekazuje ją na platformę obrotu. Jak nietrudno jest się domyśleć, zyskiem dla domu maklerskiego będzie w tym wypadku różnica opłaty, którą pobiera od inwestora indywidualnego a opłaty, którą jest w stanie uiścić na poczet GPW. 

Komisja Nadzoru Finansowego

Pisząc o instytucjach infrastruktury rynku kapitałowego, nie sposób nie wspomnieć o Komisji Nadzoru Finansowego (KNF), która jest odpowiedzialna za sprawowanie nadzoru nad rynkiem finansowym. Należy zaznaczyć, że poza rynkiem kapitałowym KNF sprawuje kontrolę także nad rynkiem bankowym, ubezpieczeniowym i emerytalnym.  Zgodnie z art. 4 ust. 1 Ustawy o Nadzorze nad Rynkiem Kapitałowym, celem nadzoru jest zapewnienie prawidłowego funkcjonowania rynku kapitałowego, w szczególności bezpieczeństwa obrotu oraz ochrony inwestorów i innych jego uczestników, a także przestrzegania reguł uczciwego obrotu. Odnosząc się zatem stricte do rynku kapitałowego, zgodnie z ustawą o nadzorze nad tym rynkiem, KNF pełni następujące funkcje:

1) podejmowanie działań służących prawidłowemu funkcjonowaniu rynku kapitałowego;

2) sprawowanie nadzoru nad działalnością podmiotów nadzorowanych oraz wykonywaniem przez te podmioty obowiązków związanych z ich uczestnictwem w obrocie na rynku kapitałowym, w zakresie określonym przepisami prawa;

3) podejmowanie działań edukacyjnych i informacyjnych w zakresie funkcjonowania rynku kapitałowego;

4) wykonywanie innych zadań określonych ustawami.

Struktura transakcji na krajowym rynku giełdowym

Transakcja giełdowa, schemat transakcji na gpw, rozrachunek transakcji, rozliczenie transakcji, zlecenia maklerskie

Powyższy rysunek, pokazuje uproszczony schemat transakcji zawartej na regulowanym rynku giełdowym. Przed rozpoczęciem charakteryzacji całego procesu warto dodać, iż zarówno dom maklerski A jak i B muszą:

a) być członkami GPW

b) być uczestnikami (posiadać konto papierów wartościowych) w KDPW

b) być uczestnikami rozliczającymi w KDPW_CCP

 

Spróbujmy więc zrozumieć cały schemat, poczynając od inwestora indywidualnego, który zamierza nabyć papier wartościowy:

1) W miejscu oznaczonym cyfrą 1 inwestor, który chce nabyć papiery wartościowe składa zlecenie kupna w swoim domu maklerskim.

2) Zlecenie domu maklerskiego jest dostosowywane do formatu docelowego i przekazywane na Giełdę Papierów Wartościowych. Na giełdzie dochodzi natomiast do zestawienia transakcji kupna i sprzedaży.

3) Następnie zestawione już transakcje są przekazywane z GPW do izby rozliczeniowej KDPW_CCP, gdzie podlegają rozliczeniu. W tym miejscu KDPW_CCP staje się kupującym dla inwestora, który wyraził chęć sprzedaży papieru wartościowego i sprzedającym dla inwestora, który wyraził chęć zakupu, przejmując na siebie ewentualne ryzyko bankructwa jednego z podmiotów (nowacja).

4) W ostatnim etapie, z KDPW_CCP do KDPW przekazywane są instrukcje rozrachunkowe. Kiedy tylko KDPW zostanie poinformowane o tym, który dom maklerski złożył zlecenie kupna, a który zlecenie sprzedaży, dokonuje przeksięgowania papierów wartościowych z konta domu maklerskiego B na konto domu maklerskiego A. Ważne jest przy tym, że łączna liczba papierów wartościowych w obiegu rynkowym zostaje taka sama.

 

Uczestnictwo domów maklerskich we wszystkich instytucjach infrastrukturalnych jest związane z koniecznością uiszczania stałych opłat na rzecz tych instytucji, co w następstwie może wpływać na wysokość opłat maklerskich pobieranych od inwestorów indywidualnych. Ponadto domy maklerskie są obciążane opłatami za złożenie  zlecenia z zamiarem jego późniejszego zestawienia na GPW, rozliczenie transakcji a także jej rozrachunek i późniejsze przechowywanie papierów wartościowych na swoich kontach. Wszystkie te opłaty wydają się być jednak uzasadnione, biorąc pod uwagę fakt, że handel papierami wartościowymi jest w pełni bezpieczny, płynny i prosty. Wszak ciężko byłoby wyobrazić sobie handel na rynku kapitałowym bez instytucji infrastrukturalnych, gdzie inwestor z torbą wypełnioną akcjami w postaci kartek papieru musiałby szukać chętnego, który zechce nabyć od niego te akcje po ściśle określonej cenie, zostawiając ocenie kupującego to, czy akcje te nie są sfałszowane i czy aby na pewno uprawniają do ewentualnej wypłaty dywidendy - nie mówiąc już o późniejszych trudnościach związanych z jej otrzymaniem. 

 

Warto zauważyć, że na rynku kapitałowym możliwe staje się także dokonywanie transakcji z pominięciem rynku regulowanego (GPW), transakcje te są zawierane wówczas na rynku pozagiełdowym (OTC).  W tym wypadku, dwie instytucje chcące dokonać transakcji mają możliwość skorzystania z usług KDPW_CCP w celu zniwelowania ryzyka upadłości kontrpartnera. 

Write a comment

Comments: 0